Skały magmowe

Skały magmowe powstają w głębi Ziemi ze stopionej magmy lub z roz­grzanej do czerwoności lawy, która wylewa się na jej powierzchnię.

Skały magmowe nazywa się często ognio­wymi. Obie nazwy dobrze oddają ich pocho­dzenie. Głęboko pod powierzchnią Ziemi panują tak wysokie temperatury, że twarde i nie­zniszczalne, jak zdawałoby się, skały zaczynają się topić. Ten gorący podziemny stop naukowcy nazy­wają magmą. To właśnie z niej powstają wszys­tkie skały magmowe. Zależnie od tego, czy magma krystalizowała w głębi Ziemi, czy na jej powierzch­ni, skały magmowe dzieli się na głębinowe i wy­lewne (wulkaniczne). Istnieją również skały subwulkaniczne, czyli pośrednie między wulka­nicznymi i głębinowymi, takie, które powstały z zakrzepnięcia magmy na stosunkowo niewielkich głębokościach. Skały subwulkaniczne najczęściej tworzą różnego rodzaju żyły.

Magma znajduje się pod ogromnym ciśnieniem otaczających skał, dlatego może się przemieszczać. Zdarza się, że ogromne bańki magmy o średnicy wielu kilometrów wolno przesuwają się ku górze, gdzie przy niższej temperaturze zaczynają stygnąć i krzepnąć. Magma wykorzystuje wszystkie szcze­liny, wnika głęboko w skorupę ziemską, a pod wpływem jej ciepła topią się otaczające skały. Towarzyszy temu krystalizacja magmy, czyli wy­trącanie się kryształów minerałów. Nie wszystkie minerały wytrącają się jednocześnie. Na początku, kiedy magma jest jeszcze bardzo gorąca, krystali­zują minerały o wysokich temperaturach topnienia i nie zawierające w swoim składzie wody. Krysta­lizacja może przebiegać szybciej lub wolniej, co uzależnione jest od temperatury otoczenia. Wiele zależy także od składu chemicznego magmy.

Zastygła magma tworzy wielkie masy skał głębinowych zwane batolitami. Batolity mają śred­nicę powyżej 32 km, tworzą się na wielkich głę­bokościach, a ukazują na powierzchni Ziemi do­piero wtedy, gdy czynniki niszczące usuną inne przykrywające je skały. Batolity zbudowane są z granitów i pokrewnych im granodiorytów - naj­bardziej rozpowszechnionych skał głębinowych.

Jeśli przyjrzymy się z bliska powierzchni grani­tu zobaczymy, że mieni się różnokolorowymi kryształami minerałów. Szare kryształy kwarcu przeplatają się z czarnymi płytkami miki i białymi, czasem różowymi, ziarnami skaleni. Granit należy do skał intruzyjnych, co oznacza, że powstał z mag­my pochodzącej z większych głębokości, która wdarła się w skały skorupy ziemskiej. Granit z po­wodu dużej zawartości krzemionki zaliczany jest do kwaśnych skał magmowych. Kryształy granitu są duże, z reguły mają ponad 5 mm średnicy, ponie­waż magma, z której powstały stygła bardzo wolno i kryształy uformowały się powoli. Gruba pokry­wa skał działała jak warstwa izolacyjna, nie dopusz­czała do gwałtownego stygnięcia i nie pozwalała uciec gazom. Dlatego geolodzy zaliczają granit do skał jawnokrystalicznych gruboziarnistych. Granit występuje wyłącznie na obszarach lądowych, najczęściej w centralnych częściach wielkich łań­cuchów górskich.

Inną skałą gruboziarnistą, na pierwszy rzut oka bardzo podobną do granitu, jest sjenit. Powstaje w taki sam sposób jak granit, ale zawiera mniej kwarcu i oprócz miki i skaleni ma w swoim skła­dzie jeszcze inne minerały, na przykład augit i horn-blendę. Skałą grubokrystaliczną jest również gabro, w którym znajduje się niewiele kwarcu, za to dużo skaleni i augitu. Gabro zawdzięcza temu minera­łowi bardzo ciemną barwę, co pozwala na łatwe odróżnienie go od jaśniejszego granitu.